Basiskennis over paddenstoelen

In het geval van schimmelaantasting op boeken en archiefmateriaal moeten restauratoren ook de morfologie en fysiologie van schimmels kennen.

Het plotselinge of eerder over het hoofd geziene optreden van schimmelaantasting in bibliotheken of archieven dwingt restauratoren vaak om snel te handelen. In de regel worden relevante deskundigen ingeschakeld om de betrokken schimmels nauwkeuriger te bepalen, monsters te nemen van de aangetaste gebieden voor verder onderzoek en ook om te proberen de bronnen van deze aantasting te bepalen aan de hand van de specifieke omgevingsomstandigheden, in het bijzonder het sporengehalte van de kamerlucht en de aanwezigheid van schimmels op muren en planken in de directe omgeving, en om methoden te noemen voor de bestrijding ervan.

De belangrijkste prioriteit voor de mycologische expert is om zo nauwkeurig mogelijk vast te stellen welke soorten aanwezig zijn in de monsters, waarvoor, naast onderzoek onder de microscoop, vaak culturen op kweekmedia moeten worden aangemaakt, wat bijvoorbeeld essentieel is voor monsters uit de kamerlucht. Dit werk vergt meestal een aanzienlijke hoeveelheid tijd, wat wordt weerspiegeld in de resulterende kosten.

Begrijp deze bewering niet verkeerd: dit is de juiste procedure, vooral met het oog op de gezondheidszorg voor het personeel en de duidelijke presentatie van de zaak in kwestie in een verslag van bevindingen. Toch moeten de verantwoordelijke restaurateurs ook zo snel mogelijk een beeld krijgen van de situatie om effectief te kunnen ingrijpen voordat er grote schade ontstaat. De soortenlijsten van de aangetroffen schimmels zijn hierbij van weinig nut.

Benadrukt moet worden dat de soms geuite mening dat er hoe dan ook bestrijdingsmaatregelen genomen moeten worden, die voor alle schimmels gelden, fundamenteel onjuist is omdat dergelijke maatregelen niet bestaan of alleen ter preventie bestaan. De identificatie van de soort geeft echter geenszins aan wat er moet gebeuren. Aan de andere kant moet de schimmelexpert niet oordelen over wat duidelijk binnen het domein van restaurateurs valt. Bovenal is het nodig dat restauratoren kennis hebben die hen in staat stelt om het werkingsmechanisme te begrijpen van de methoden die ze in elk individueel geval gebruiken, wat enige basiskennis van schimmels vereist. Het doel van de volgende regels is om deze basiskennis over te brengen.

a) Vegetatief deel (mycelium) Morfologie is de studie van de vorm van organismen, terwijl hun interne structuur het onderwerp is van anatomie. De grenzen tussen deze twee disciplines zijn echter vaak vaag, vooral in de Angelsaksische wereld, waar soms niet zo’n strikt onderscheid wordt gemaakt. Het vegetatieve deel van het vegetatieve lichaam van schimmels, d.w.z. het deel dat niet voor de voortplanting wordt gebruikt, kan uit één cel bestaan of uit meercellige filamenten die hyfen worden genoemd.

Een tussenpositie wordt ingenomen door die schimmels waarbij individuele cellen een dochtercel vormen als een aanvankelijk klein uitsteeksel tijdens de deling, die uiteindelijk onafhankelijk wordt of verbonden blijft met de moedercel, waarbij na verloop van tijd parelachtige ketens of vertakte structuren worden gevormd, maar er altijd een vernauwing blijft tussen de cellen. Dit celvormingsproces wordt knopvorming genoemd en is het essentiële kenmerk van gistschimmels, kortweg gisten.

Schimmels die alleen uit schimmeldraden bestaan en geen complexe vruchtlichamen ontwikkelen – driedimensionale, meestal bijna bolvormige structuren gevormd uit in elkaar gevlochten schimmeldraden, waarin zich de voortplantingsorganen bevinden – worden schimmels genoemd, hoewel dit geen strikt wetenschappelijke term is. Ze worden geïdentificeerd onder de microscoop; het zijn „microschimmels“, net als de soorten die meestal vruchtlichamen vormen van minder dan 1 millimeter groot in of op papier, in tegenstelling tot grote schimmels met driedimensionale vruchtlichamen van enkele millimeters tot enkele centimeters groot.

Schimmels spelen een bijna exclusieve rol op papier; gisten kunnen in uitzonderlijke gevallen voorkomen en zijn vaak aanwezig in de onmiddellijke omgeving, maar veroorzaken geen schade. Sommige kunnen echter een risico vormen voor de menselijke gezondheid als allergenen en soms als ziekteverwekkers. De celwanden van de schimmeldraden, die voornamelijk bestaan uit chitine, een stikstofhoudend koolhydraat, kunnen dun en kleurloos of lichtgekleurd zijn, maar ook dikwandig en donker tot zwartbruin, en zelden zwartgroen.

We zullen later zien dat dit verschil van fundamenteel belang is voor de bestrijding met fungiciden. Sommige soorten produceren ook kleine, driedimensionale, min of meer bolvormige structuren bestaande uit enkele dikwandige cellen, die sclerotia worden genoemd en dienen om ongunstige externe omstandigheden te overleven. Eencellige, meestal bolvormige structuren met dezelfde overlevingsfunctie worden chlamydosporen genoemd. Ze zijn soms ook ingebouwd in de hyfen.

Lees meer over schimmels in RESTAURO 2/2019.