Academy Challenge: Ontdek het brutalisme in Wenen

Wenen – je denkt aan de Hofburg, stucwerk, koetsen en veel goud. Maar denk je ook aan massief beton? Daarom stuurden we onze Baumeister Academy-winnares Theresa op pad om het Brutalisme in Wenen te ontdekken. Ze koos een middelpunt: de Wotruba-kerk.

Ik sta ongewoon vroeg op voor een zondag. Ik ga op weg naar de zogenaamde „Stanahaufen“ in het 23e district van Wenen-Mauer. In werkelijkheid is de stapel stenen een kerk ontworpen door beeldhouwer Fritz Wotruba en architect Fritz Mayr.

De architect Fritz Mayr had de taak om een functionerend gebouw te bouwen van een schaalmodel van een beeldhouwwerk van Wotruba. Het beeldhouwwerk was gemaakt door Fritz Wotruba. Geen gemakkelijke taak. De opdrachtgever en Wotruba waren het in ieder geval snel eens over het materiaal: Beton Brut – het waren tenslotte de jaren 1970 toen de bouw begon.

Ik loop de heuvel op naar de kerk en ga voor het glazen toegangsportaal staan, dat wordt omlijst door enorme betonnen blokken van verschillende afmetingen. De kerk is 15,50 meter hoog, 22 meter breed en 30 meter lang en heeft geen symmetrie of hoofdgevel. Om een idee te krijgen van het gebouw, moet ik weten hoe de bezoekers met de architectuur omgaan. Ik besluit de dienst op deze ongewone plek bij te wonen.

Binnen ziet het gebouw er op het eerste gezicht niet bijzonder uitnodigend uit. 152 massieve betonblokken staan opgestapeld, archaïsch, getekend door het weer. Waarom heeft iemand dan zo’n kerk gebouwd? Het antwoord ligt in 1948, het noodlottige jaar voor Margarethe Ottillinger. De toen 28-jarige topambtenaar werd in Wenen gearresteerd door Russische soldaten, veroordeeld tot 25 jaar dwangarbeid en zeven jaar lang gemarteld en misbruikt. Ze keerde in 1955 terug uit Russische gevangenschap en liet, ondanks hevig verzet van de bevolking, een kerk bouwen naar het beeld van Fritz Wotruba. Haar bedoeling was om met het gebouw mensen te shockeren en aan het denken te zetten. Om na te denken over waar mensen toe in staat zijn, wat haar en vele anderen was aangedaan en om nooit te vergeten.

Tekenen des tijds

Kort voordat de dienst begint, vullen de vele bezoekers het gebouw. Dan volgt een eigentijdse preek, die wordt begroet door stralende gezichten, zingende gelovigen en enthousiasme. Tussendoor laat ik mijn blik dwalen en zie ik de vele structurele beschadigingen: scheuren in het betonnen plafond en op de muren, glazen ruiten die in de loop der tijd blind zijn geworden. Maar het licht dat door de betonblokken schijnt, schept sfeer.

Na de dienst maak ik een praatje met enkele parochianen. Ze zijn trots op hun kerk, op het uiterlijk. Ze identificeren zich met het gebouw en iedereen kent het verhaal van Margarethe Ottillinger. En precies zoals zij wilde, is het gebouw een acupunctuurpunt geworden in het bewustzijn van de mensen.

Alle foto’s: Theresa Wunder

De Baumeister Academie is een stageproject van het architectuurtijdschrift Baumeister en wordt ondersteund door GRAPHISOFT en BAU 2019.